John Desmond Bernal stierf in Londen op 15 september 1971. Maar voordat hij het podium verliet, had hij de manier waarop we naar de bouwstenen van het leven kijken al opnieuw vormgegeven. Bernal, geboren op 10 mei 1901 in Nenagh, County Tipperary, was een natuurkundige die niet alleen atomen bestudeerde. Hij ontdekte hoe hij ze duidelijk kon zien.
Zijn werk op het gebied van röntgenkristallografie veranderde alles. Door de atomaire structuur van vaste verbindingen te bestuderen, opende Bernal een deur naar het begrijpen van complexe biologische moleculen. Dit was niet alleen maar theorie. Het was praktische natuurkunde met enorme implicaties voor de geneeskunde en biologie.
De doorbraak van Cambridge
Nadat hij in 1922 afstudeerde aan de Universiteit van Cambridge, verhuisde Bernal naar Londen. Daar werkte hij onder William Bragg in het Davy-Faraday Laboratory. Dit was een serieuze stage. Bragg was een reus in het veld. Maar Bernal bleef niet lang op zijn plek.
In 1927 keerde hij terug naar Cambridge. Hij startte een nieuw onderzoeksprogramma gericht op röntgenonderzoek naar complexe biologische moleculen. De resultaten waren verbluffend. Zijn methoden en mentorschap leidden tot ontdekkingen op Nobelniveau door zijn eigen studenten en collega’s.
Wie waren deze studenten? Kijk naar de lijst:
- Rosalind Franklin
- Dorothy Hodgkin
-Aaron Klug - Max Perutz
Deze namen zijn niet alleen maar voetnoten in een leerboek. Zij zijn centrale figuren in de geschiedenis van de wetenschap. Bernal’s benadering van röntgenkristallografie bood de hulpmiddelen die ze nodig hadden om structuren op te lossen die voorheen onzichtbaar waren. Zonder het fundamentele werk van Bernal op dit specifieke gebied zouden hun ontdekkingen mogelijk tientallen jaren zijn uitgesteld.
Oorlogsinspanningen en Mulberry-havens
De invloed van Bernal bleef niet beperkt tot het laboratorium. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had zijn expertise onmiddellijke strategische waarde. Hij heeft bijgedragen aan het ontwerp van Mulberry.
Mulberry was een kunstmatige haven die werd gebruikt tijdens de invasie van Normandië. Deze geprefabriceerde havens waren essentieel voor de aanvoer van voorraden en personeel langs de kust van Normandië, Frankrijk. De D-Day-landingen waren een logistieke nachtmerrie. De technische inzichten van Bernal hielpen delen van die puzzel op te lossen. Het laat een kant van Bernal zien die vaak over het hoofd wordt gezien: de toegepaste wetenschapper. Hij begreep dat de natuurkunde levens kon redden op manieren die ver buiten de microscoop liggen.
Wetenschap en sociale verantwoordelijkheid
Bernal was geen stille academicus. Hij was een levenslange politieke activist. In de jaren twintig en dertig was hij lid van de Communistische Partij van Groot-Brittannië. Dit was geen voorbijgaande fase. Het vormde zijn hele wereldbeeld.
Hij werd een publieke woordvoerder van de wetenschap. Zijn voornaamste argument was duidelijk. Wetenschappers hebben een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ze kunnen niet zomaar de wereld observeren. Zij moeten zich ermee bezighouden.
Bernal heeft hard campagne gevoerd voor twee dingen:
- Verhoogde overheidssteun voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek
- Ontwapening in de internationale vredesbeweging
Hij geloofde dat de wetenschap de mensheid moet dienen, en niet alleen machtige belangen. Zijn boeken schetsten deze filosofie. The Social Function of Science (1939) en Science in History (1965) blijven invloedrijke werken. Ze betwisten het idee dat wetenschap in een vacuüm bestaat.
Een controversiële erfenis
B